2020 II 01 Opowieść o profesorze Adamiuku
Nowa ulica znajduje się w historycznym centrum Bielska, przy najstarszej, zamkowej cerkwi Narodzenia Bogarodzicy. Zaułek, odchodzący przy dzwonnicy od ulicy Jagiellońskiej (dawna Staromiejska) nie był dotąd nazwany i jakby czekał na godnego patrona. A Emilian Adamiuk był z tym miejscem związany. Urodził się 10 czerwca 1839 roku w Studziwodach, dla których cerkiew Preczystieńska była parafialną.

Na początku XIX wieku Studziwody były niewielką, prywatną wsią z szesnastoma domami oraz dworem. Jej właścicielką w latach 1818-1848 była Ludwika z Zabielskich Ditrichowa, wdowa po majorze Jakubie Ditrichu, który w 1812 roku nie powrócił z kampanii napoleońskiej. Ludwika Ditrich była uważana za dobrą panią, stosunek włościan do dworu charakteryzował się więc otwartością i życzliwością. Oprócz nich we wsi mieszkali także mieszczanie, m.in. Walenty Dębiński-Adamiuk. Jego żona Franciszka pochodziła z ruskiego rodu Hulewiczów, odnotowanego w Studziwodach już w 1682 roku Ojciec Franciszki ożenił się z katoliczką, dlatego też córki były chrzczone w obrządku łacińskim.
Ślub Walentego i Franciszki odbył się w 1836 roku w cerkwi Spaskiej w Podbielu, gdzie młody pełnił jakieś funkcje przy dworze Zawadzkich. Rok później przyszła tu na świat ich córka Paulina, którą, wzorem matki, ochrzczono w obrządku łacińskim. Niebawem wszyscy przenieśli się do rodzinnego domu Hulewiczów w Studziwodach, gdzie 10 czerwca 1839 roku urodził się syn Emilian. Zgodnie z ówczesnym zwyczajem chłopczyk odziedziczył wyznanie ojca. Jego rodzicami chrzestnymi zostali Teofil Niewiński oraz Pauliana Fryze, żona lekarza powiatowego.
Dzieciństwo Emilian Adamiuk spędził w urokliwych Studziwodach, których właścicielem od 1848 roku był Erazm Zabielski. W 1847 Walenty Adamiuk posłał syna do szkoły powiatowej w Bielsku. Po jej ukończeniu Emilian wstąpił do drugiej klasy Gimnazjum Białostockiego. Niebawem dołączył do niego inny bielszczanin Józef Tokarzewicz (1841-1919), którego Emilian spotykał na służbach w cerkwi Preczystieńskiej. Ojciec Józefa, Bazyli Tokarzewicz, sprawował funkcję jej starosty, a od 1850 roku był burmistrzem Bielska.
Gimnazjum Białostockie Emilian Adamiuk ukończył z pierwszą lokatą, dzięki temu mógł ubiegać się o stypendium państwowe na dalszą naukę.

Nie było to łatwe, gdyż cały Białoruski Okręg Naukowy dysponował w tym czasie tylko jednym stypendium na każdy z wydziałów wszystkich rosyjskich uniwersytetów. Akurat wolne było takie miejsce na wydziale filologicznym Uniwersytetu Kazańskiego. Emilian Adamiuk, który interesował się historią, rozpoczął tam naukę 19 listopada 1857 roku. Po roku przeniósł się jednak na Wydział Medyczny, gdyż na wydziale filologicznym konieczna była dobra znajomość języka greckiego, tymczasem w Gimnazjum Białostockim kładziono nacisk na naukę łaciny.
Kształcenie uniwersyteckie kontynuował również kolega Adamiuka, Józef Tokarzewicz, który potem zasłynął jako wybitny literat i publicysta, znany pod pseudonimem „Hodi”. Wybrał on wydział matematyczny Uniwersytetu Moskiewskiego, chociaż interesowały go głównie nauki humanistyczne. Uczęszczał więc także na zajęcia z zakresu filozofii, prawa, historii i ekonomii politycznej.
Po ukończeniu w 1865 roku wydziału medycznego Emilian Adamiuk podjął pracę jako asystent w uniwersyteckiej klinice chorób oczu. Od 1855 rektorem Uniwersytetu Kazańskiego był profesor Józef Kowalewski, wybitny orientalista, autor słownika mongolsko-rosyjsko-francuskiego. Pochodził z Brzostowicy Wielkiej na Grodzieńszczyźnie, gdzie jego ojciec Michał Kowalewski był proboszczem parafii prawosławnej. Wykładowcą Uniwersytetu Kazańskiego został także syn rektora – Mikołaj Kowalewski. To on był promotorem, obronionej w 1867 roku, rozprawy doktorskiej Emiliana Adamiuka „Przyczynek do nauki o krwioobiegu i ciśnieniu w oku”. To bardzo interesujące, że nasi rodacy z Podlasia i Grodzieńszczyzny kładli podwaliny pod naukową renomę Uniwersytetu Kazańskiego.
W latach 1867-1869 Emilian Adamiuk odbył podróż naukową po Europie, odwiedzając Niemcy, Austrię, Szwajcarię, Holandię i Francję. W tym czasie mógł spotkać się w Paryżu z kolegą Józefem Tokarzewiczem, który przebywał tu na emigracji. Emilian Adamiuk wiele czasu spędził w niemieckim Heidelbergu, gdzie mieszkał Hermann von Helmholtz (1821-1894). Niemiecki lekarz, fizjolog, fizyk i filozof prowadził w tym czasie badania nad optyką oka. Pod jego wpływem Emilian Adamiuk zajął się problemem powstawania i profilaktyki krótkowzroczności. 10 listopada 1873 roku wystąpił z publicznym wykładem „O krótkowzroczności”, z którego dochód przeznaczono dla głodującej ludności guberni saratowskiej. Wykład został opublikowany w 1874 roku w drukarni Uniwersytetu Kazańskiego.

W wieku 32 lat Emilian Adamiuk został profesorem nadzwyczajnym oftalmologii, zaś trzy lata później profesorem zwyczajnym. Nosił już wtedy tytuł radcy dworu. Dopiero po ustabilizowaniu się kariery naukowej podjął decyzję o założeniu rodziny. Jego wybranką została Sofia Siergiejewa, pochodząca ze szlacheckiego rodu, posiadającego 227 dziesięcin (około 250 ha) ziemi w menzelinskim powiecie w guberni ufimskiej, wzdłuż rzeki Kamy. Ślub Emiliana i Sofii odbył się 17 czerwca 1872 roku w cerkwi Świętej Trójcy w miejscowości Małysław w guberni ufimskiej. Pan młody miał 33 lata, młoda – 25.

(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)

Doroteusz Fionik
fot. Maksym Fionik,
ze zbiorów Rolanda Klossa
© Fundacja im. Księcia Konstantego Ostrogskiego