2018 I 31 Honorowi obywatele
Pierwszym honorowym obywatelem Białowieży został prof. Jan Jerzy Karpiński (1896-1965) – polski leśnik-ekolog i entomolog, wieloletni dyrektor Białowieskiego Parku Narodowego. Od jego śmierci upłynęło już sporo lat, w Białowieży wciąż jest jednak pamiętany i szanowany. Karpiński kierował Parkiem Narodowym w latach 1929-1939 i 1944-1951, wkładając wiele wysiłku w jego rozwój. Inicjował też i prowadził na tym obszarze systematyczne, różnokierunkowe badania naukowe. Prowadził prace nad restytucją żubra, niedźwiedzia, tarpana i łosia na terenie Puszczy Białowieskiej. Kierował Państwową Szkołą dla Leśniczych, która funkcjonowała przy Parku w latach 1929-36. Organizował od podstaw ruch turystyczny na terenie Puszczy. Tworzył bazę noclegową, upowszechniał informację turystyczną, opracowywał szlaki turystyczne na terenie Parku Narodowego, szkolił pracowników w oprowadzaniu turystów. Stworzył przy Parku warsztaty wyrobów przemysłu ludowego. Rozwinął muzeum przyrodniczo-leśne w Białowieży. Dbał też o powiększanie zbiorów biblioteki naukowej, tworzył laboratoria biologiczne. Opracował wykaz uroczysk puszczańskich wraz z ich lokalizacją. Zapoczątkował także zestawianie bibliografii białowieskiej. Niestrudzenie i umiejętnie propagował w publikacjach wiedzę o lesie wśród młodzieży i dorosłych, popularyzował ideę ochrony puszczańskiej przyrody. Wydawał przewodniki turystyczne, ilustrując je świetnymi zdjęciami własnego autorstwa. Realizował krótkometrażowe filmy przyrodnicze na tematy puszczańskie. W tym zapracowaniu znajdował jeszcze czas na twórczość literacką – pisał wiersze.
Rada Gminna w Białowieży doceniła wielkie zasługi tego uczonego. Uroczystość nadania mu tytułu honorowego obywatela gminy Białowieża odbyła się 4 grudnia 1935 roku. Dyplom wręczył starosta powiatu bielskiego Zelisław Januszkiewicz.
Powojenna społeczność Białowieży uhonorowała Karpińskiego poprzez wystawienie mu w 1972 roku głazu z tablicą pamiątkową u wejścia do ścisłego rezerwatu przyrody BPN, w 1987 roku został on obrany patronem Oddziału PTTK w Białowieży, a w 1996 roku – Ośrodka Edukacji Przyrodniczej BPN.
Drugim honorowym obywatelem Białowieży został Marian Zyndram-Kościałkowski (1892-1946) – polski polityk, związany z liberalnym skrzydłem obozu piłsudczykowskiego. Był wojewodą białostockim (w latach 1930-1934), premierem i ministrem dwóch resortów – spraw wewnętrznych oraz pracy i opieki społecznej. Z Białowieżą łączyły go silne więzi sympatii. Chętnie bywał w niej nie tylko z okazji polowań reprezentacyjnych, urządzanych przez prezydenta Ignacego Mościckiego. Interesował się bieżącym życiem mieszkańców Białowieży, szczególnie wtedy, gdy pełnił funkcję wojewody. Zaszczycał swą obecnością niektóre miejscowe uroczystości. Poświęcał dużo uwagi miejscowym sprawom gospodarczym, samorządowym i bezpieczeństwa publicznego. Na bieżąco śledził działalność organizacji społecznych. Odnosił się ze zrozumieniem dla potrzeb miejscowych najbiedniejszych warstw społecznych – robotników i chłopów. Starał się też pomóc im w rozwiązaniu pojawiających się konfliktów z pracodawcami, osobiście uczestnicząc w negocjacjach. Wspierał rozwój białowieskiej turystyki. Opracował plan uspławnienia rzeki Narwi i melioracji położonych w jej dorzeczu olbrzymich, zabagnionych terenów, usprawniając tym samym rzeczny transport drewna z Puszczy Białowieskiej.
Białowieskie społeczeństwo pozytywnie oceniło życzliwą opiekę, jaką Marian Zyndram-Kościałkowski otaczał Białowieżę oraz całą gminę białowieską. Delegacja samorządowców, na czele z wójtem Bogdanem Wańkowiczem, wręczyła mu dyplom honorowego obywatela Białowieży 15 lutego 1936 roku w jednej z sal pałacu, w którym prezes Rady Ministrów zatrzymał się na czas uczestnictwa w polowaniu reprezentacyjnym. Warto tutaj wspomnieć, że były wojewoda białostocki posiadał już honorowe obywatelstwo Białegostoku, które zostało mu nadane w 1934 roku.
Następny dyplom honorowego obywatela otrzymał polski polityk i chemik, prezydent RP w latach 1926-1939 – prof. Ignacy Mościcki. Rokrocznie, od 1930 roku, odwiedzał Białowieżę, zatrzymując się w dawnym pałacu carskim, w którym urządzono dla niego apartamenty. Głównym celem tych wizyt były polowania reprezentacyjne i prywatne. Uczestniczyły w nich znane osobistości świata polityki i dyplomacji z całej Europy. Przy takich okazjach nie mogło obyć się bez ważnych rozmów politycznych. Prezydent interesował się także życiem białowieskiej gminy. Starał się pomagać w rozwiązywaniu miejscowych problemów. Wspierał finansowo budowę niektórych obiektów, m.in. kościoła rzymskokatolickiego. Zapoznawał się z miejscowymi instytucjami i zakładami, ich pracą. Czasem decydował o obsadzie kierowniczych stanowisk w miejscowej administracji leśnej i sądowniczej.
Mieszkańcy Białowieży cieszyli się z każdego urządzanego w Puszczy prezydenckiego polowania. Rozsławiały one ich miejscowość w całej Europie, a przy okazji chłopom wpadał do kieszeni dodatkowy pieniądz za obsługę polowań. Wydaje się, że darowali mu nawet przekazanie do Spały pomnika żubra naturalnej wielkości, który do I wojny światowej stał w Zwierzyńcu, a następnie został wywieziony do Rosji. Po zwróceniu tej pamiątki Polsce, to właśnie prezydent zadecydował o zmianie jej lokalizacji.
Wręczenie prezydentowi dyplomu honorowego obywatela Białowieży odbyło się 17 lutego 1936 roku. Około godz. 15 do pałacu przybyła delegacja, złożona z wszystkich białowieskich radnych, z wójtem Wańkowiczem na czele. W uzasadnieniu nadania prezydentowi zaszczytnego tytułu podano, że „wznowił on w Białowieży polskie tradycje łowieckie i stale interesował się i opiekował Puszcza Białowieską”. Prezydent podziękował delegacji, po czym zaprosił wszystkich radnych na lampkę wina. Rozmowa trwała długo, prezydent wypytywał o potrzeby Białowieży.
Na czwartego honorowego obywatela Białowieży trzeba było czekać aż 72 lata. Ten zaszczytny tytuł otrzymał polski pisarz, kompozytor, autor tekstów piosenek, słuchowisk radiowych i dziennikarz, Jarosław Abramow-Newerly (ur. 1933) – syn Igora Newerlego (właśc. Abramowa), znanego pisarza i pedagoga, urodzonego w osadzie Zwierzyniec koło Białowieży. Uroczystość wręczenia dyplomu odbyła się 5 kwietnia 2008 roku, podczas obchodów „Roku Newerlych”, ogłoszonego przez Radę Gminy Białowieża i Fundację „Muzyka Cerkiewna” w Hajnówce w związku z przypadającymi w 2008 roku okrągłymi rocznicami urodzin obu Newerlych. Miłym akcentem uroczystości było też nadanie imienia Igora Newerlego miejscowej Gminnej Bibliotece Publicznej.

(ciąg dalszy dostępny w wersji drukowanej lub w E-wydaniu Przeglądu Prawosławnego)

Piotr Bajko
fot. archiwum autora
© Fundacja im. Księcia Konstantego Ostrogskiego