Numer 7(397)    Lipiec 2018Numer 7(397)    Lipiec 2018
fot.
Ile cerkwi zburzono?
Grzegorz Jacek Pelica
Prezentuję zweryfikowany alfabetyczny i ilościowy wykaz cerkwi zniszczonych (częściowo lub doszczętnie), podczas akcji burzenia świątyń w latach 1937-1938 (dane za: pos. Stefan Baran, weryfikacja dokonana na podstawie wizji lokalnych i kwerendy archiwalnej w zespołach: Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Metropolii Prawosławnej w Warszawie, Archiwum Państwowego w Lublinie, Archiwum Archidiecezjalnego w Lublinie, a przede wszystkim Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie – Rembertowie). W celu ustalenia listy obiektów sakralnych przestudiowałem lub przejrzałem ponad osiemset poszytów i teczek w wymienionych archiwach. Wykaz numeryczny zasobów (z podaniem sygnatur) znajduje się w książkach: Rodzinny obrządek wschodni w Rzeczypospolitej. Opracowania archiwalne i studia z dziejów diecezji chełmsko-lubelskiej (Lublin 2015/16) i Kościół prawosławny w województwie lubelskim (I wyd. – Lublin 2007, II wyd. – Lublin 2009).
Dla zweryfikowania niniejszej listy, a zwłaszcza konfrontacji źródeł archiwalnych ze stanem faktycznym i przekazem historii mówionej, odwiedziłem w latach 1983-2015 większość wymienionych miejscowości lub ich okolice. Punktem wyjścia do kwerendy i weryfikacji zestawienia była interpelacja posła na Sejm RP Stefana Barana z dnia 6 lipca 1938 r., pozycje bibliograficzne o. Grzegorza Sosny oraz publikacje o. Serafina Żeleźniakowicza i Serafina Kiryłowicza. Niezwykle cenne okazały się wywiady i rozmowy reporterskie ze świadkami tamtych wydarzeń i miejsc, przeprowadzone podczas dziennikarskich wypraw współpracownika tygodnika katolickiego „Niedziela Lubelska” i „Przeglądu Prawosławnego” oraz korespondenta „Wiadomości PAKP”, a także nieudanych prób zatrudnienia się w charakterze dyrektora placówek oświatowych lub nauczyciela historii gdziekolwiek na Lubelszczyźnie w latach 1993-2002.
Tak powstał cykl reportaży i szkiców historycznych „Ślady wyrwane z zapomnienia”, opublikowanych w „Przeglądzie Prawosławnym” w latach 2005-2007 oraz kilka serii relacji z wizytacji kanonicznych, peregrynacji Ikony Matki Bożej Częstochowskiej i relikwii Życiodajnego Krzyża Świętego w lubelskiej edycji „Niedzieli”. Także pojedyncze artykuły w biuletynie Bractwa św. św. Cyryla i Metodego i w lubelskim kwartalniku „Akcent”, jak również seria kilkunastu nekrologów-wspomnień, zamieszczonych w „Gazecie w Lublinie” oraz w mniej znanych lokalnych mediach i jednodniówkach.
W latach 2015-2018 listę utraconych dla kultu chrześcijańskiego świątyń sukcesywnie uzupełniałem o zapomniane w historiografii obrządku wschodniego i niedostrzeżone wcześniej przeze mnie miejscowości, w których istniały cerkwie do roku 1914 lub jeszcze w latach dwudziestolecia międzywojennego i przed akcją Wisła. O nich mówili sędziwi mieszkańcy rzymskokatoliccy, że „nad ich utratą nikt już nie płakał”, gdyż wraz z obiektami znikły lokalne wspólnoty wioskowe wschodniochrześcijańskiej tradycji, „wymiecione” przez kolejne znamienne daty: 1915, 1938, 1939, 1944, 1947.
Wzmianki o tych obiektach i społecznościach odnalazłem w dokumentach CAW, AAN, APL oraz Archiwum Państwowego miasta stołecznego Warszawy z siedzibą w Milanówku, a także w publikacjach rosyjskich, zwłaszcza Chołmsko-Warszawskom Jeparchialnom Wiestnikie z lat 1885-1905.
Listę dedykuję wszystkim regionalistom, a zwłaszcza badaczom archiwów na uniwersyteckich katedrach, którzy znając większość faktów i dokumentów, koniunkturalnie ukrywali prawdę historyczną nawet przed studentami historii. Jest to również hołd złożony mojemu promotorowi prof. Emilowi Horochowi oraz moim rodzicom, Marianowi i Genowefie, którzy wychowali mnie w prawdzie oraz w umiłowaniu dziejów małej i wielkiej Ojczyzny:

1 Biała Podlaska, 1 cerkiew, 1929
2 Biszcza 1, 1930
3 Bohorodyca/Brodzica 1, 1815
4 Brzeźno 1, 1914
5 Buśno 2 cerkwie
6 Chełm (Świętego Ducha) 1*
7 Chełm (św. Paraskiewy) 1*
8 Chełm (Moskiewska – pp) 1*
9 Chmielek 1, 1936
10 Choroszczynka 1, XVII wiek
11 Chodywańce (Jarczów) 1
12 Chutcze 1
13 Czartowiec, 2 cerkwie, 1 z 1908
14 Czerniejów, 1, 1912
15 Czumów 2
16 Depułtycze Ruskie, 1908
17 Dębina/Dubina 1
18 Dobromyśl 1
19 Dutrów 1
20 Dziekanów 1
21 Gródek Nadbużny 1
22 Hola 1, 1938
23 Holeszów 1
24 Hołowno 1, 1831
25 Hołubie/Gołubie 1, 1876
26 Hopkie 1
27 Horodło 1
28 Horodyszcze 1
29 Horoszczyce, 1, 1913
30 Hrebenne 1
31 Husynne 1, 1909
32 Jarosławiec, 1, przed 1596
33 Jurów 1, 1895
34 Kanie 1
35 Kijowiec, 2 cerkwie, 1902 i 1936
36 Klątwy 1, 1910
37 Kmiczyn 1, 1892
38 Kobło 1
39 Kodeń 1
40 Kolechowice 1, 1882
41 Kolemczyce 1
42 Konstantynów 1
43 Kopyłów 1
44 Korolówka 1
45 Kosmów 1
46 Kostomłoty 1
47 Kryłów, 2 cerkwie, 1 z 1911
48 Księżpol, 1, 1937
49 Kulik 1
50 Kułakowice 1, 1884
51 Lachowce/Łahowce 1, 1906
52 Leszczany 1, 1908
53 Lipiny 1, 1936
54 Lubień 1, 1938
55 Łasków/Lisków, 1, 1890
56 Łaszczów 1, 1878
57 Łukówek 1
58 Łuszków/Łużków 1
59 Łykoszyn/ 1, 1908
60 Małków 1, 1907
61 Miedniki 1
62 Mieniany 1
63 Międzyleś 1, 1907
64 Mikulin 1
65 Modryń 1, przed 1596
66 Mogielnica, 2 cerkwie, 1 z 1912
67 Moniatycze 1
68 Muratyn 1, 1687
69 Nabroż 1, 1907
70 Nieledew 1
71 Nedeżów 1
72 Nowosiółki 1
73 Obsza 1, 1937
74 Olchowiec 1, 1881
75 Orzechów 1
76 Oszczów 1, 1909
77 Otrocz 1
78 Pańków 2
79 Pieniany 1
80 Pławanice (kaplica) 1
81 Pobołowice 1
82 Podhorce 1
83 Podlodów 1
84 Pokrówka 1
85 Posadów 1
86 Potok Górny 2
87 Prehoryłe, 2 cerkwie, 1 z 1907
88 Przeorsk 1
89 Radków 1
90 Radostów 2
91 Ratyczów 1
92 Roztoka/Rostoka) 1
93 Różaniec 1
94 Rzeplin 1
95 Sawin (kaplica Uspieńska) 1, 1867
96 Serebryszcze/Srebrzyszcze 1
97 Siedliska 1
98 Siedliszcze 1
99 Sielec (św. Anny) 1
100 Sielec (Na Dżerełowi), 1 1877
101 Stara Wieś /Stare Sioło 2
102 Strzelce 1
103 Suchowola k. Zamościa 1
104 Szarowola 1, 1902
105 Szczebrzeszyn* 1
106 Szewnia 1*
107 Ślipcze 2
108 Świerże 1
109 Święcica 1
110 Tarnawatka 1, 1930
111 Terebiń 1, 1882
112 Tuczępy/Tuczapy 1
113 Turkowice, 2 cerkwie, 1903, 1930
114 Typin 1
115 Ubrodowice 1
116 Uhnin 1883
117 Uścimów 1
118 Wakijów 1
119 Werbkowice 1
120 Wereszczyn 1
121 Wereszyn 1
122 Witków 1
123 Wojsławice (Kazańska) 1
124 Wytyczno 1, 1930
125 Zaborce, 2 cerkwie, 1914
126 Zabłocie 1
127 Zagroda (cmentarna) 1
128 Zahorów 3
129 Zamch 1, 1936
130 Zamłynie 1
131 Zawada k. Wielączy 1
132 Zbereże 1, 1908
133 Zimno 1
134 Żabcze 1
135 Żerniki, 2 cerkwie, 1893
Wszystkich: 152 /148*

W dalszym ciągu wątpliwości nastręczają dane o świątyniach w miejscowościach: Zahorów (udało się potwierdzić 3 spośród 6 obiektów według Stefana Barana), Andrzejów, Ostrów Lubelski, Jamy, Lubartów (Łucka), Krasnystaw, Kraśniczyn, Chełm, Sielec (2 a nie 3 obiekty sakralne), Surhów, Dubienka, Bereść, Werbkowice, Tomaszów Lubelski, Horyszów Ruski, Pasieki, Szczebrzeszyn, Złojec, Potok Górny (2 cerkwie a nie 4), Horodło (1 „pewna” a u Stefana Barana są 2), Łasków (według posła Barana 2, ale inne źródła mówią o jednej), Hołowno.
Gwiazdki (*) przy czterech cyfrach zwracają uwagę, że oznaczone obiekty były już „sekularyzowane” i rewindykowane w latach dwudziestych; nie spełniały w danej chwili funkcji sakralnych.

Grzegorz Jacek Pelica
fot. www.cerkiew1938.pl

Twoja opinia


imię:
email:
komentarz
wpisz tekst z obrazka: token