Numer 9(303)    wrzesień 2010Numer 9(303)    wrzesień 2010
fot.Anna Radziukiewcz
Parafia w Suwałkach
Sergiusz Borowik

Parafia prawosławna w Suwałkach została założona w 1840 roku. Miasto było już wówczas siedzibą władz gubernialnych. Mieszkało w nim wielu prawosławnych, m.in. urzędników oraz wojskowych i straży granicznej. Ponadto w rejonie suwalsko-augustowskim osiedlili się staroobrzędowcy, którzy pozostawali w obszarze zainteresowań prawosławnej hierarchii. Wcześniej, w 1838 roku, rozpoczęto budowę cerkwi Zaśnięcia Bogarodzicy, którą wyświęcono 5 maja 1840 roku.

Świątynia była murowana, na planie krzyża, z pięcioma kopułami, bez dzwonnicy. Dzwony umieszczono w małych narożnych kopułkach. Zlokalizowana na podmokłym terenie, wkrótce wymagała remontu. W 1881 roku cerkiew ponownie wyświęcono po dużym remoncie, podczas którego osuszono i ocieplono ściany, zamontowano wewnątrz ogrzewanie, wykonano nowy ikonostas, przebudowano wieże z kopułami, a także powiększono świątynię przez dobudowanie obszernego przedsionka. W 1894 roku po raz drugi powiększono cerkiew przez dobudowanie drugiego przedsionka, nad którym wzniesiono dwukondygnacyjną dzwonnicę. W 1913 roku w cerkwi wykonano freski. (Kirył Sokół, Aleksander Sosna, „Kopuły nad Wisłą”).
Z wykazu duchownych (o. Grzegorz Sosna, matuszka Antonina Troc-Sosna, „Zapomniane dziedzictwo”) można wnioskować, że co najmniej od roku 1869 świątynia miała status soboru, gdyż służyli w niej proboszcz o. Eliasz Rzepecki (do roku 1882), wikariusz o. Nikodem Sokołow i diakon o. Symeon Ławrow.
W następnych latach funkcję proboszcza pełnili o. Jan Juchnowski (1882-1887), przeniesiony do cerkwi św. Aleksandra Newskiego w Łodzi, skąd na jego miejsce przybył o. Michał Pomierańcew (1887-1888). Po nim parafię objął o. Leoncjusz Jankowski (1888-1908), a następnie o. Jerzy Liwotow (1908-1913). Ostatnim proboszczem Uspieńskiego soboru był o. Andrzej Sitkiewicz (1913-1915). Z wyżej cytowanej pracy wiemy, że liczba parafian rosła systematycznie – od 932 w 1872 roku do 1875 w 1890, ze stałą znaczną przewagą mężczyzn.
W parafii poza soborem były dwie cerkwie filialne – wewnętrzna św. Mikołaja w gimnazjum męskim oraz, Wszystkich Świętych, drewniana, wybudowana w latach 1891-1892 na cmentarzu. Wyświęcił ją 8 września 1892 roku prot. Leoncjusz Jankowski, wówczas także dziekan suwalski.
Warto tu jeszcze napisać o cerkwiach wojskowych w Suwałkach. W koszarach 17 i 18 pułków strzeleckich była cerkiew wewnętrzna, z której korzystały też pułki 19 i 20. Wewnętrzną cerkiew miał też pułk Pskowski. W latach 1900-1904 zbudowano dla wojska na koszt państwa wolno stojący, murowany, duży trójnawowy sobór św. Aleksandra Newskiego, zwany brygadnym. W tym samym czasie (1900-1902) za składki żołnierskie i prywatne fundacje wybudowano murowaną cerkiew św. Jerzego dla Pawło-Grodzkiego pułku, który stacjonował „za Sejneńską Rogatką”, czyli właściwie poza miastem. Tak więc w przededniu wojny w Suwałkach było siedem cerkwi – trzy wewnętrzne i cztery wolno stojące.
W 1919 roku wrócił do Suwałk z niewoli niemieckiej o. Antoni Marcinkiewicz. Urodził się w 1847 roku w Prużanach. Tam ukończył czteroklasową dworańską szkołę i od 1862 roku rozpoczął służbę w diecezji wileńskiej, w cerkwi jako diaczok. W 1877 roku został przeniesiony do diecezji chełmsko-warszawskiej. W 1900 roku otrzymał święcenia diakońskie od arcybiskupa Leoncjusza i został skierowany na etat diakoński do cerkwi św.św. Piotra i Pawła w Augustowie. W 1907 roku został przeniesiony na takiż etat do soboru Uspieńskiego w Suwałkach. W 1914 roku otrzymał święcenia kapłańskie i wcielony zosta do duszpasterstwa wojskowego. W czasie wojny trafił do niewoli niemieckiej.
Wrócił do Suwałk – znał miasto, teren i ludzi. Zastał stan następujący: sobory Uspieński i Aleksandra Newskiego przejął Kościół katolicki, cerkiew św. Jerzego Niemcy zamienili na magazyn żywnościowy, dewastując całe wnętrze, a później wojsko polskie ulokowało tam magazyn zbrojeniowy. Wszystkie cerkwie wewnętrzne zostały zlikwidowane. Prawosławnym została tylko nieduża cmentarna cerkiewka Wszystkich Świętych. Usilne starania o. Antoniego o odzyskanie parafialnej świątyni – soboru Uspieńskiego – mimo poparcia prawosławnego konsystorza warszawskiego nie przyniosły pozytywnego skutku. Propozycja władz miejskich przejęcia cerkwi św. Jerzego nie została przyjęta, gdyż prawosławni nie mieli środków na doprowadzenie jej do stanu używalności jako świątyni. Tak więc parafia została reaktywowana z cerkwią Wszystkich Świętych jako parafialną.
Wyposażenie było ubogie. Antymins przyniósł ze sobą wracający z niewoli o. Marcinkiewicz. Otrzymał go w obozie jenieckim od dziekana wojskowego, prot. Jana Listowa.Był poświęcony przez metropolitę Petersburga Antoniego. Antyminsy z niewojskowych cerkwi suwalskich zabrał prot. Andrzej Sitkiewicz, ewakuując się do Pskowa.
Starosta suwalski w piśmie z 15 grudnia 1920 roku do Ministerstwa WRiOP pisał: Opinia co do osoby ks. Antoniego Marcinkiewicza i jego zachowania się pod względem moralnym i politycznym nie jest ujemną. Jest to staruszek „batiuszka”, nie mogący się pogodzić ze zmiennem szczęściem powstania Polski.
W 1923 roku synod prawosławny w Warszawie postanowił włączyć wszystkie cerkwie prawosławne byłej gubernii suwalskiej (jedenaście prawosławnych i jedna jednowierców w Pokrowsku) do diecezji grodzieńskiej. Biskup grodzieński Aleksy decyzją z 15 października 1923 r. włączył je do dekanatu sokólskiego. Ale w tym przyłączeniu była tylko jedna parafia – suwalska. Obejmowała ona miasto Suwałki, okoliczne miejscowości, a także wsie staroobrzędowców – Pokrowsk, nieco później Nikołajewsk i Aleksandrowsk.
W Pokrowsku w 1847 roku wybudowano cerkiew jednowierców murowaną z trzema ołtarzami – triechprestolnaja. 7 stycznia 1920 roku o. Antoni odprawiał w niej pogrzeb Aleksieja Piganowa. Jesienią 1921 roku cerkiew zajęli katolicy. Kiedy miejscowi odmówili zabrania ikonostasu (dla świętości nie miejsce w chlewku), ikonostas został usunięty w obecności starosty sejneńskiego, księdza katolickiego i oddziału wojska.
O. Marcinkiewicz podjął pracę duszpasterską jako jedyny prawosławny duchowny na obszarze trzech powiatów: suwalskiego, sejneńskiego i augustowskiego. Wspierała go córka Barbara, która zajęła się organizacją chóru, 7 sierpnia 1924 r. oficjalnie powołana na pełniącą obowiązki psalmisty przez biskupa Aleksego. Musieli mieszkać w wynajętym mieszkaniu, gdyż władze miejskie zabrały wszystkie budynki cerkiewne – razem sześć, w tym parafialny dom mieszkalny przy placu Mickiewicza. Na cmentarzu stał mały domek – stróżówka i składzik na sprzęt pogrzebowy.
Inspektor rolny przekazał parafii 1 stycznia 1924 roku 16 morgów ziemi.
W cerkwi dzwoniono strażackim dzwonkiem, który Niemcy dali za zabrane trzy normalne dzwony.
W sprawozdaniu do dziekana za 1923 rok o. Marcinkiewicz podał, że w tym roku było urodzin 9 w Suwałkach, 24 w Pokrowsku i 7 w okolicy – razem 40, ślubów odpowiednio 2, 6 i 13, oraz 7 zgonów.
Jesienią 1923 roku, zgodnie z zaleceniem biskupa Aleksego, parafia przejęła wyżej wspomnianą cerkiew św. Jerzego. Powodem był m.in. wzrost liczby prawosławnych żołnierzy służących w Suwałkach (o. Antoni pełnił też obowiązki kapelana).
Obecnie cerkiew potrzebuje dużych środków; wybite okna, połamane drzwi, wewnątrz nie ma nic oprócz gruzu z rozwalonych pieców i różnych śmieci po byłych magazynach. ...Zwróciłem się do Dowództwa Garnizonu o doprowadzenie cerkwi do należytego porządku, a przede wszystkim prosiłem o ogrodzenie placu, aby ochronić budynek przed dalszą dewastacją, ale odmówiono, obiecując wykonać ogrodzenie, jeśli prawosławni będą mieć materiały. Miejscowy starosta przysłał powiatowego inżyniera, który sporządził protokół oglądu cerkwi i niezbędnego remontu na doprowadzenie budynku do stanu odpowiadającego świątyni. Na jakie środki remont będzie przeprowadzony, na razie nie wiadomo... – pisał o. Marcinkiewicz w raporcie z 9 (22) grudnia 1923 roku. Znaczącej pomocy ani od miasta, ani od władz wojskowych parafia nie otrzymała. Remont przeprowadziła za 1000 zł, uzyskane ze sprzedaży części cmentarza dla parafii katolickiej i 2000 zł pożyczki, zaciągniętej w Banku Polskim.
Prace remontowe wykonano w ciągu dwóch lat. Podstawowe wyposażenie, także antimins, przeniesiono z cerkwi cmentarnej. 6 grudnia 1925 roku biskup grodzieński Aleksy wyświęcił cerkiew św. Jerzego do wspólnego korzystania parafii i wojska, murowaną, na kamiennym fundamencie, z dzwonnicą nad przedsionkiem – pisał o. Antoni w Klirowoj Wiedomosti za 1925 r. W tym roku było 820 parafian, w 1927 roku 815, a w szkołach suwalskich uczyło się 27 dzieci prawosławnych.
2 maja 1926 roku o. Marcinkiewicz otrzymał godność protoijereja. W raporcie do dziekana sokólskiego z 22 lutego 1928 r. pisał: Ze względu na nieodpowiednią pogodę Święto Jordanu zorganizowano na cerkiewnym placu. Choć wojsko było obecne i była orkiestra pułkowa, która wykonała Kol Sławien i Boże coś Polskę, ale nie było salwy podczas zanurzenia św. Krzyża, co przypisuję faktowi zwolnienia płk-a Wołkowickiego, który w ubiegłym roku dowodził honorową wartą... Pan Starosta nakazał magistratowi dostarczyć bezpłatnie choinki do dekoracji, a z-ca Starosty był obecny na Bogosłużenii.
Decyzją arcybiskupa Aleksego z 18 sierpnia 1928 roku prot. A. Marcinkiewicz został przeniesiony na rektora cerkwi w Kuźnicy, którą przejął 1 września. Służył tam wraz z córką Barbarą, psalmistką, do 1933 r.
Przez prawie pół roku trwało zamieszanie w obsadzie proboszcza w Suwałkach. Początkowo parafię objął o. Kondrat Fetisow, ale już 1 października został odwołany, a na jego miejsce skierowano hieromnicha Ignacego, który jednak w Suwałkach się nie pojawił. Od 4 do 11 października służył w Suwałkach o. Paweł Biełoboki.
O. Fetisow energicznie zabiegał o powrót do Suwałk, o to wystąpili do arcybiskupa Aleksego także parafianie, ale bez skutku.
Ostatecznie pełniącym obowiązki proboszcza w Suwałkach został 21 listopada hieromnich Inocenty (Majewski), który 8 grudnia przyjął protokolarnie majątek cerkwi. 20 grudnia otrzymał w Grodnie nowy antimins dla cerkwi, gdyż poprzedni był już bardzo zniszczony. W Klirowoj Wiedomosti za 1928 rok, złożonej przez o. Inocentego (ur. w 1890 roku w powiecie słonimskim, ukończył szkołę duchowną w Żyrowicach i tam został w monasterze, postrih w 1921 roku, święcenia kapłańskie w 1922 roku) zapisano, że parafia liczy 784 osoby.
24 kwietnia 1929 roku zastał mianowany do Suwałk nowy proboszcz – o. Włodzimierz Żeromski. Urodził się w Grodnie w 1900 roku, w 1917 ukończył Korpus Kadetów w Połocku, absolwent Studium Teologii Prawosławnej Uniwersytetu Warszawskiego w 1928 roku, święcenia kapłańskie otrzymał 21 kwietnia 1929 roku. W sprawozdaniu za 1929 rok podaje, że duchowni nadal wynajmują prywatnie mieszkania, cerkiew św. Jerzego jest w dobrym stanie – adres: Suwałki, Szosa Sejneńska, niedaleko 3-go pułku szwoleżerów, parafian 922, w tym 137 w Augustowie. Psalmistą w tym roku był Piotr Gliński. W 1930 roku Borys Kuszewicz, a od 1931 roku Eugeniusz Rżecki. W 1933 roku w parafii religii prawosławnej uczyło się 109 dzieci, a parafian było 1015. W następnych latach istotnych zmian nie było. O. Żeromski jako katecheta prawosławny był wynagradzany za przeprowadzoną lekcję. Parafia miała cztery cmentarze – w Suwałkach ogrodzony murem i z cerkwią cmentarną, w Pokrowsku ze starym ogrodzeniem drewnianym, a w Augustowie i Raczkach cmentarze wspólne z innymi wyznaniami, z ogrodzeniem drewnianym (dane z 1936 roku). Ks. Żeromski służył w Suwałkach do 1944 roku, niemal przez całą wojnę.
Po wyzwoleniu parafia przez dwanaście lat nie miała stałego duchownego. W tym czasie utraciła cerkiew św. Jerzego, która po uszkodzeniach w czasie działań wojennych nie została wyremontowana i uległa ruinie. Sporadycznie nabożeństwa odprawiali dojeżdżający duchowni w cerkwi Wszystkich Świętych na cmentarzu, która przejęła funkcję cerkwi parafialnej.
Dopiero w 1957 roku został mianowany proboszcz parafii, o. Borys Dykaniec. Z jego wykazu za 1958 roku dowiadujemy się, że do parafii należało dziesięć rodzin, liczących razem 40 osób. W księdze metrycznej za ten rok zapisano 31 chrztów, głównie z PGR-ów powiatu ełckiego oraz oleckiego i gołdapskiego. Z Suwałk tylko jeden chrzest. Ślubów zawarto siedem, ani jednego z Suwałk.
Po trzech latach proboszczem został o. Bazyli Szklaruk, a od 1964 roku przez dwadzieścia lat parafią kierował o. Mikołaj Sidorski.
W 1971 roku przeprowadzono ogólnopolską ankietę, dotycząca stanu parafii prawosławnych. W suwalskiej parafii zanotowano 20 parafian w 11 rodzinach. W punkcie katechetycznym naukę religii pobierało dwanaścioro dzieci. W załączonej do ankiety ogólnej opinii o. Sidorski pisał: Moim zdaniem naczelną dewizą naszego Kościoła winna być stawka na młodzież i dzieci. Niezbędną i palącą sprawą jest, aby dać dziecku prawosławnemu do ręki książkę opracowaną w formie podręcznika do nauki religii. Następnymi proboszczami w Suwałkach byli o. Mikołaj Kalina w latach 1984-1997 i o. Jan Kojło od 1997 do 2002 roku. Obecnie parafią suwalską kieruje o. Grzegorz Biegluk, powołany we wrześniu 2002 roku.

fot. z kolekcji Aleksandra Sosny

Opinie

[1] 2010-09-15 20:34:00 Krzysztof
Pozwolę sobie dodać, że bliźniacze cerkwie suwalskiego soboru p.w.św. Aleksandra Newskiego znajdują się obecnie w Grodnie (katedralna Opieki Matki Bożej) i Dyneburgu (Daugavpils) na Łotwie (św. św. Borysa i Gleba). Ta ostatnia uchodzi podobno za najpiękniejszą cerkiew w tym kraju.

Twoja opinia


imię:
email:
komentarz
wpisz tekst z obrazka: token