Numer 8(206)    sierpień 2002Numer 8(206)    sierpień 2002
fot.Marek Dolecki
Hodegetria - Putiewoditielnica
Włodzimierz Łosski
Ikonograficzny wzór Bogarodzicy znany jako "Wskazująca drogę" (gr. hodegetria, cs. putiewoditielnica) miał szereg prototypów, które łączą go z zamierzchłą starożytnością. Tradycja bizantyńska wywodzi go od pierwotnego malowidła św. Łukasza. W relacji tej mowa o tym, że Bogarodzica błogosławiła swój portret mówiąc: "Moje błogosławieństwo zawsze pozostanie z tym obrazem", a św. Łukasz przesłał tę ikonę Matki Bożej do Antiochii, do "najznakomitszego Teofila" wraz z tekstem Ewangelii. W połowie V wieku obraz ten, staraniem cesarzowej Eudoksji, przeniesiony został do Konstantynopola jako prezent dla jej teściowej Pulcherii.
   Hodegetria bizantyńska ze szkoły macedońskiej z pierwszej połowy XIV wiekuHistoria została powszechnie uznana w Bizancjum już w IX w., kiedy to określenie "Hodegetria" pojawiło się po raz pierwszy na pieczęciach. Nie wiadomo czy pochodzi ono od cerkwi "dowódców" (gr. Ton Hodigon), w której cesarze zwykli modlić się, gdy opuszczali stolicę na czele armii, czy też ikona Bogarodzicy znana jako "Przewodniczka" dała swe imię cerkwi odbudowanej przez cesarza Michała III (842-867). W każdym bądź razie to już w owych czasach tej właśnie słynącej cudami ikonie, którą wkrótce przeniesiono do cerkwi w konstantynopolitańskich Blachernach, przypisywano szczególny wpływ na losy tego chrześcijańskiego cesarstwa. To przeświadczenie przyczyniło się do wykształcenia się bizantyńskiego par excellence wzoru ikonograficznego, który jeszcze w IX wieku doczekał się dokładnego opracowania i otrzymał miano Hodegetria.
   Syryjskie prototypy Hodegetrii, liczne już w VI w., ukazują Bogarodzicą stojącą i podtrzymującą na Swym lewym ramieniu owinięte w powijaki, na wpółleżące Dzieciątko. Obrazy te uległy przekształceniu pod wpływem bizantyńskiego wyobrażenia. Na ikonach Hodegetrii tworzonych w Bizancjum Dziecię Chrystus zawsze pojawia się wyprostowane, usadowione na ramieniu Swej Matki. Dziecię nie jest już oseskiem - to ikonograficzny typ Chrystusa - Emmanuela, pomimo niedojrzałego wieku pełnej mądrości niemowlęcej postaci "przedwiecznego Boga". Odziany w przepiękny, przetykany złotem himation, Chrystus - Emanuel lewą dłonią podtrzymuje zwój, podczas gdy prawą wznosi w geście błogosławieństwa, ukazując całe Swe oblicze i patrząc prosto przed siebie. Ze strony stojącej, wyprostowanej i majestatycznej postaci Bogarodzicy nie daje się odczuć kierowanego ku Jej Synowi uczucia poufałości - Jej wzrok zwrócony jest na patrzącego na ikonę lub też skierowany na bok, ponad głową Emmanuela. Prawa dłoń Hodegetrii, wzniesiona na wysokość piersi, zdaje się wyrażać modlitwę, ale jest to raczej gest prezentacji - Bogarodzica wskazuje ludziom Syna Bożego, który przez Nią wszedł do stworzonego świata. Równie dobrze może to być wyraz postawy Służebnicy Pańskiej, która przedstawia Swemu Synowi wierny lud, do którego Chrystus - Emanuel zwraca się w szerokim, majestatycznym geście błogosławieństwa.
   Ukształtowana ostatecznie w Bizancjum ikona Hodegetrii przywołuje na pamięć rytualny porządek cesarskiego pałacu, który przekształcał życie monarchów "porfirogenetów" w ciąg oficjalnych ceremonii, skrywających wszelkie wyrażenia osobistych uczuć, aby doprowadzić do ukazania jedynie uświęconego charakteru cesarskiej godności. Jednocześnie jednak ta majestatyczna, obca wszelkim przejawom ludzkich uczuć obojętność okazuje się jak najbardziej stosowna na dogmatycznej ikonie Boskiego Macierzyństwa - ikonie Bogarodzicy z Chrystusem-Emmanuelem.
   Wzór Hodegetrii zapoczątkował dalsze ikonograficzne odmiany, które wraz z uświęceniem ich przez pojawienie się cudownej ikony powielane były pod innym już imieniem. Najbardziej znane i czczone w Rosji trzy ikony Bogarodzicy "Hodegetrii" to cudami słynące ikony ze Smoleńska, Tichwina i Kazania.
   
   Smoleńska Ikona Matki BożejSmoleńska Ikona Bogarodzicy
   Smoleńska Hodegetria (święto obchodzone 28 lipca/10 sierpnia) mogła być przywieziona na Ruś przez grecką księżniczkę Annę, żonę św. Włodzimierza, lub - według innej tradycji - przez bizantyńską księżniczkę o tym samym imieniu, która w 1046 r. poślubiła Wsiewołoda z Czernigowa. W smoleńskim soborze tę ikonę umieścić miał Włodzimierz Monomach w 1101 roku. Według ekspertyzy N. Kondakowa żadna z późniejszych reprodukcji, z których wiele czczonych jest jako cudami słynące ikony, nie była sporządzona przed XIV w.
   Smoleńska ikona Bogarodzicy jest pośród rosyjskich ikon najbardziej zbliżona do klasycznego wzoru bizantyjskiej Hodegetrii. Widać tu tę samą majestatyczną postawę Bogarodzicy i Chrystusa - Emmanuela, te same uroczyste gesty, o których mówiliśmy wcześniej. Przedstawiona obok ikona jest pięknym dziełem z XVI wieku (108 x 82 cm). Spoczywającą na wydłużonej i pełnej wdzięku szyi głowę Bogarodzicy okrywa maforion ozdobiony trzema gwiazdami: na czole i na obu ramionach. Ten symbol bezustannego dziewictwa (gr. aeipartheneia) - przed, w czasie i po połogu - powinien pojawiać się na wszystkich ikonach Bogarodzicy. Jest to dekoracyjne rozwinięcie trzech krzyżyków, które zdobiły zwykle szal Bogarodzicy na bardziej starożytnych ikonach. Himation Emmanuela całkowicie pokrywa Jego ciało i utkany jest ze złota. przedstawiona do połowy wysokości Bogarodzica z pewnością stoi, bowiem Jej Syn nie spoczywa na Jej kolanach; Matka podtrzymuje Go wysoko i prosto na Swym lewym ramieniu, w ceremonialnej pozie, jak na bizantyjskich ikonach Hodegetrii. Archaniołowie w górnych narożnikach Michał (z prawej strony Bogarodzicy) i Gabriel.
   tłumaczył
o. Włodzimierz Misijuk
   Supraska Ikona Matki Bożej także jest odmianą Smoleńskiej Ikony

Twoja opinia


imię:
email:
komentarz
wpisz tekst z obrazka: token