Numer 5(263)    maj 2007Numer 5(263)    maj 2007
fot.Jarosław Charkiewicz
Sokólszczyzna po bieżeństwie
Sergiusz Borowik
W 1996 r. (PP nr 5, „Przed bieżeństwem na Sokólszczyźnie”) opisaliśmy stan posiadania Cerkwi prawosławnej w dekanacie sokólskim w 1913 roku. Przypomnijmy, że wówczas dekanat obejmował jedenaście parafii, w których posługi pełniło czternastu księży, trzech diakonów i dziesięciu psalmistów. Wszystkie cerkwie parafialne były w dobrym stanie i wyposażone w stopniu zadawalającym. Trzy parafie miały cerkwie filialne. We wszystkich parafiach były budynki mieszkalne dla kleru. Parafie prowadziły 37 szkół parafialnych, w których w opisywanym roku uczyło się 1294 dzieci. Ponadto religii nauczano w 43 szkołach publicznych. Parafie obejmowały łącznie 178 miejscowości i liczyły razem 18050 parafian. W tych miejscowościach zamieszkiwało także 53782 katolików oraz 9301 nie chrześcijan. W posiadaniu parafii było 609 diesięcin ziemi, w tym ornej i łąk kośnych – 509 dziesięcin.
   
   Z
achowane zszywki pism wchodzących do prawosławnego dziekana sokólskiego w latach 1919-1924 pozwalają opisać losy prawosławia na Sokólszczyźnie po kilku latach.
   W zarządzeniu z 5 marca 1919 roku (Dz.U. Nr 4 z 24 marca 1919 r.) Wojennego Zarządu Wschodnich Obszarów czytamy: Na obszarach zajętych przez Wojsko Polskie, wszystkie uznawane przez Państwo wyznania religijne korzystają, zgodnie z wiekową polską tradycją tolerancji, z całkowitej wolności oraz otoczone są jedna kowym szacunkiem i opieką prawa. Tymczasowe ustalenia, dokładnie określające stosunek Wojennego Zarządu do każdego wyznania, zostaną wydane. Zdecydowanie zabrania się samowolnego zabierania świątyń, które do wojny służyły któremukolwiek wyznaniu, na potrzeby innego wyznania lub w jakimkolwiek innym celu, a także samowolnie rozporządzać ruchomym i nieruchomym majątkiem należącym do świątyni lub duchowieństwa...
   Ale ten zakaz samowoli nie dotyczył władz administracyjnych odrodzonego państwa. Wracający z ewakuacji prawosławni dowiadywali się, że cały majątek cerkiewny jest już przejęty przez skarb państwa, a nawet częściowo jest już przekazany w dzierżawę prywatnym osobom.
   Już w 1918 roku wrócił z ewakuacji biskup Włodzimierz (Tichonicki), od 1907 roku wikariusz diecezji grodzieńskiej, i rozpoczął prace organizacyjne i administracyjne, skierowane na zapewnienie opieki i posług religijnych prawosławnej ludności. Ale duchowni z terenu dekanatu sokólskiego nie wrócili z ewakuacji. Wyjątkiem był o. Bazyli Iwaniuk, proboszcz z Szudziałowa. Jego parafii już nie było, więc się zatrzymał w sąsiedniej cerkwi samogródzkiej, w której od 20 stycznia do 29 maja 1919 roku udzielił 21 ślubów, a następnie od 30 czerwca do 8 września tegoż roku – 9 ślubów w cerkwi św. Włodzimierza w Ostrowiu. Ale potrzeby były znacznie większe. Kończyła się wojna, ludzie wracali i spodziewali się normalizacji warunków życia, zakładali rodziny.
   Okres tułaczki spowodował też osłabienie zasad moralnych i rozluźnił obyczaje. Zatem przywrócenie życia religijnego było niezbędne.
   
   1 listopada 1918 roku biskup Włodzimierz kieruje do Jaczna o. Mikołaja Rudeczko (przed ewakuacją proboszcz w Drohiczynie, w czasie wojny duchowny w wojsku, święcenia kapłańskie w 1912 roku). 11 czerwca 1919 roku biskup Włodzimierz udzielił święceń kapłańskich Bazylemu Sobisiewiczowi, który był od 1908 roku diakonem w Sokółce i powierzył mu opiekę nad soborem sokólskim. 8 lipca 1919 roku święcenia kapłańskie od władyki Włodzimierza otrzymał Ioil Sosnowski, syn o. Hilariona Sosnowskiego – proboszcza wasilkowskiego w latach 1858-1884. Skierowany do cerkwi w Samogródzie miał objąć też opieką parafię szudziałowską.
   W połowie czerwca przybył z powiatu mozyrskiego zaproszony przez biskupa Włodzimierza o. prot. Piotr Repnin i został skierowany na proboszcza do Sokółki, zaś o. B. Sobisiewicza z datą 21 czerwca przeniesiono do Kuźnicy. Decyzją z dnia 26 czerwca 1919 roku władyka Włodzimierz powołał prot. Piotra Repnina na dziekana sokólskiego dekanatu. Wszystkie nominacje były tymczasowe, gdyż wymagały jeszcze akceptacji władz administracyjnych.
   Tak więc na koniec 1919 roku w dekanacie były obsadzone cztery parafie – Sokółka, Jaczno, Kuźnica i Samogród. Parafianie z pozostałych parafii – Nowowola, Siderka, Nowy Dwór, Ostrów, Szudziałowo i Jurowlany – zostali przypisani pod opiekę duchownych z najbliższych obsadzonych parafii. Cerkiew w Siderce została zamieniona na kościół, w Ostrowiu spłonęła podczas wojny, a w Szudziałowie została rozwalona. Pod opieką czterech duchownych było 8863 osób mieszkających w 116 miejscowościach. Wystąpienia parafian w 1919 r. o zwrot gruntów i budynków parafialnych: Samogród – 25 września, Jurowlany – 29 września, Ostrów – 5 października, także o przydział materiału drzewnego na budowę cerkwi, Kuźnica – 26 września, Wierzchlesie – 22 września o zezwolenie na remont kaplicy, pozostały bez odpowiedzi.
   
   O. Mikołaj Rudeczko w raporcie do dziekana informuje: Dziewiątego listopada w sobotę przybył do Jaczna Okręgowy inspektor z Dojlid z policją różanostocką i urzędnikiem p. Gąsowskim i zakazał mi odprawiania ogólnych nabożeństw, aby uniknąć dużych zgromadzeń ludności prawosławnej, stwarzających możliwość dyskusji nieporządanego charakteru. Zakaz obowiązuje przez trzy tygodnie do przyjazdu delegata z Warszawy.
   Starosta powiatowy specjalnym pismem z 16 października informuje o. prot. Piotra Repnina, iż M.W.R. i O.P. pismem z dn. 4 X r.b. Nr. 9443/3784 zawiadomiło Starostwo, że byłoby skłonne poruczyć Panu pełnienie tymczasowe obowiązków duszpasterskich w Sokółce, jednakże zastrzega, że zezwolenie to jest dane prowizorycznie.
   Starosta też pismem z 23 grudnia zezwolił o. Mikołajowi Rudeczko na odprawienie nabożeństwa w święta Bożego Narodzenia do 7 stycznia, mając na względzie jedynie potrzeby religijne parafian Jacznieńskiej cerkwi, a 15 stycznia 1920 r. kolejnym pismem przedłużył to zezwolenie do czasu ostatecznego wyjaśnienia.
   Wspomniany wyżej delegat z Warszawy, radca ministerialny Strzałkowski, przybył do Sokółki w styczniu 1920 roku. Na zebraniu 27 stycznia przyjęto ustalenia dotyczące organizacji parafii prawosławnych w powiecie sokólskim, które następnie zostały zatwierdzone przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.
   Starosta w piśmie z 25 lutego 1920 roku nr 86/2.H, skierowanym do dziekana prawosławnego w Sokółce o. Piotra Repnina, pisze: Utrzymane zostają nadal 4 parafie prawosławne, a mianowicie: 1) Sokólska, 2) Jacznieńska, 3) Jurowlańska i 4) Kuźnicka. Pismo wyszczególnia wszystkie miejscowości należące do poszczególnych parafii: do Sokółki – 26, Jaczna – 58, Jurowlan – 45 i Kuźnicy – 19.
   W stosunku do poprzedniego układu zmianie uległa siedziba parafii obejmującej południową część powiatu, tzn. byłe parafie samogródzką, szudziałowską, ostrowską i jurowlańską, z Samogróda na Jurowlany.
   W Samogródzie cerkiew była drewniana, a w Jurowlanach murowana i lepsze budynki parafialne. Odległości od cerkwi w tak ustalonych parafiach przekraczały nawet dwadzieścia kilometrów.
   Decyzją konsystorza z 4 maja o. Ioil Sosnowski przeniósł się z Samogróda do Jurowlan.
   
   19 czerwca starosta wystawia zaświadczenie (nr 99/4H) następującej treści: Okaziciel niniejszego duchowny prawosławny protojerej Piotr Repnin jest Dziekanem (błagoczynnym) Sokólskiego prawosławnego dekanatu, co podpisem i pieczęcią stwierdzam. Pismem z 26 stycznia 1921 roku nr 101/2I starosta ponagla duchownych prawosławnych powiatu o składanie podań o zezwolenie na sprawowanie obowiązków duszpasterskich. W czerwcu 1921 roku konsystorz odwołał o. prot. Piotra Repnina z pełnienia obowiązków dziekana sokólskiego i powierzył zarządzanie dekanatem dziekanowi białostockiemu o. prot. J. Guszkiewiczowi, który realizował je korzystając w kontaktach z parafiami z pośrednictwa o. Repnina. Ale proboszczowie pow. sokólskiego nadal traktowali go jako swego zwierzchnika.
   W maju 1921 roku o. Bazyli Sobisiewicz został przeniesiony do pow. grodzieńskiego. Opuścił Kuźnicę 26 czerwca, a 17 lipca biskup Włodzimierz skierował na wolne miejsce wyświęconego w tym dniu o. Aleksandra Chwiedosiuka. Na starania proboszczów o zezwolenie na wykorzystanie zamkniętych cerkwi i cmentarzy na pochówki starosta pismem z 19 listopada L 1206/2.1 odpowiada, iż grzebanie umarłych jest dozwolone tylko na cmentarzach parafii zatwierdzonych przez Ministerstwo, a mianowicie: w Sokółce, Kuźnicy, Jacznie i Jurowlanach.
   
   W tymże listopadzie proboszcz jurowlański o. Sosnowski zwrócił się do inspektora szkolnego o wydanie zezwolenia na nauczanie religii prawosławnej w otwartych na terenie parafii szkołach publicznych w Sucheniczach, Babikach, Talkowszczyźnie i Szudziałowie, a w grudniu podobną prośbę złożył o. Chwiedosiuk, dotyczącą szkół w Kuźnicy i Starowlanach. Obie prośby poparł o. prot. Repnin. Inspektor W. Falkowski, zwracając te podania, w prywatnym liście do o. Repnina napisał, że oficjalnie nawet nie może ich przyjąć, gdyż nie są napisane w państwowym języku (list napisał pięknie po rosyjsku).
   Przez cały 1922 rok dekanatem sokólskim zarządzał o. prot. J. Guszkiewicz. Być może urażony o. prot. Piotr Repnin poprosił o przeniesienie do pow. słonimskiego i 18 lutego uzyskał na to zgodę biskupa. Ale 4 marca zgodę cofnięto i polecono mu nadal pełnić obowiązki proboszcza w Sokółce. W październiku otrzymał zgodę inspektora szkolnego na prowadzenie lekcji religii prawosławnej w szkołach powszechnych Nr 1 i Nr 2 w Sokółce. Jako nieetatowy otrzyma wynagrodzenie 500 marek w stosunku rocznym za jedną godz. wykładów w tygodniu zgodnie z Ustawą z dnia 13 lipca 1920 r. (art. 15). W Mon. Pol. Z dnia 16 listopada 1922 r. nr.98, zostały opublikowane „Tymczasowe przepisy o stosunku Rządu do Kościoła Prawosławnego w Polsce”, ustalające dosyć rygorystyczne warunki jego funkcjonowania.
   Grodzieński Duchowny Konsystorz pismem nr 41 z 5 stycznia 1923 roku, skierowanym do dziekanów i duchownych diecezji, zawiadamia, że Synod Prawosławnej Metropolii w Polsce na posiedzeniu w dniu 12 października 1922 roku postanowił odsunąć biskupa Włodzimierza od zarządzania grodzieńską diecezją i białostockim wikariatem, a tymczasowe zarządzanie diecezją powierzyć Aleksemu – biskupowi łuckiemu, wikariuszowi wołyńskiej diecezji.
   
   W wydanym 24 stycznia 1923 roku przez konsystorz druku, skierowanym do dziekanów i duchownych, nie występuje dekanat sokólski. Dopiero w piśmie do starostwa sokólskiego z 1 maja o. prot. Piotr Repnin występuje znowu jako dziekan. Na posiedzeniu 21 kwietnia tego roku synod powołał biskupa na katedrę grodzieńską, nadając mu tytuł grodzieńskiego i nowogródzkiego. Postanowił przyłączyć do grodzieńskiej diecezji wszystkie prawosławne cerkwie byłej gubernii suwalskiej. Wkrótce cerkwie suwalską, augustowską, lipską, raczkowską, sopockińską, rygałowską, pierstuńską, bał łańską, hołyńską, łabnieńską i jedinowiercow we wsi Pokrowsk, czyli te, które istniały na tym terenie przed wojną, poddano opiece sokólskiego dekanatu. Formalne przyłączenie tych cerkwi do dekanatu sokólskiego dokonano na podstawie decyzji biskupa Aleksego z 15 października 1923 r.
   Według decyzji z 20 listopada tegoż roku dekanat otrzymał nazwę sokólsko-suwalskiego, a o. prot. Piotr Repnin został jego dziekanem. Ale w tym czasie istniała tylko suwalska parafia prawosławna i to z „siedzibą” w drewnianej cerkwi cmentarnej, chociaż wówczas w Suwałkach stały trzy murowane cerkwie. Proboszczem był o. Antoni Marcinkiewicz – w latach 1900-1907 diakon w cerkwi św. św. Piotra i Pawła w Augustowie, od 1907 r. diakon w Uspieńskim Soborze w Suwałkach, święcenia kapłańskie otrzymał 22 października 1914 r. od arcybiskupa Mikołaja. Do organizacji parafii w Augustowie władyka Aleksy powołał na podstawie decyzji z 17 czerwca 1923 roku o. prot. Kalistrata Jarmołowicza. Miała ona powstać przy wymienionej wyżej cerkwi św. apostołów. Jednak władze administracyjne powiatu nie udostępniły mu ani tej, ani istniejącej w Augustowie drugiej cerkwi. Argumenty braku opieki i posług religijnych oraz troski o stan moralności ludności prawosławnej nie odniosły pozytywnego skutku. Obszerny raport w tej sprawie o. Jarmołowicz przesłał dziekanowi w listopadzie 1923 roku.
   Zatem w 1924 r. dekanat sokólsko-suwalski wkraczał z pięcioma parafiami – czterema w powiecie sokólskim i jedną suwalską. Według niepełnych danych w tych parafiach, a więc pod opieką pięciu duchownych, znajdowało się nieco ponad 10 tys. parafian.
   
   Do 1939 roku istotnych zmian nie było. W Kuźnicy status etatowej parafii zamieniono na filię parafii sokólskiej. W 1928 roku, po pięciu latach starań, władze administracyjne zezwoliły na utworzenie filii etatowej parafii jurowlańskiej w Ostrowiu z cerkwią cmentarną św. Włodzimierza.
   
   Sergiusz Borowik
   

Twoja opinia


imię:
email:
komentarz
wpisz tekst z obrazka: token