Numer 10(256)    październik 2006Numer 10(256)    październik 2006
fot.Anna Radziukiewicz
O dwóch parafiach z powiatu chełmskiego
Sergiusz Borowik
W cerkwi w Jałówce znalazły się dokumenty z dwóch prawosławnych parafii w powiecie chełmskim – Syczyn i Tarnów. Z Syczyna są to następujące dokumenty: ewidencja korespondecji wychodzącej z pokwitowaniem odbioru z lat 1884-1886 (bez pierwszej i ostatniej karty), zszywki korespondencji przychodzącej z 1887 i 1899 roku, „Wiadomości o cerkwi” za rok 1906, „Klirowyje Wiadomości” z lat 1924, 1926, 1928, 1929 i 1933 oraz księga przychodów i rozchodów z okresu od kwietnia 1928 do grudnia 1932 roku.
   Z ewidencji korespondencji wychodzącej dowiadujemy się, że Syczyn należał do drugiego okręgu chełmskiego, którego dziekanem był o. A. Gisowski, a siedzibą Wojsławice. Z pokwitowań dało się odczytać nazwiska proboszczów sąsiednich parafii: w Bezku o. Piotr Kontraniewicz, w Kuliku o. Józef Michalewicz, w Cycowie o. Podsoński, w Świerszczewie o. Eustachy Aleksandrowicz i w Tarnowie o. Antonowicz. Nie dało się odczytać podpisów proboszczów z Olchowca, Busówna i Rejowca, nie pojawia się też nazwisko proboszcza syczyńskiego. W ewidencji zarejestrowano w 1884 roku 40 przesyłek, w 1885 – 36, do 18 września 1886 roku 42 przesyłki.
   W zszywce z 1887 r. znajduje się dziewięć dokumentów. Parafia nadal należy do drugiego okręgu chełmskiego, którego dziekanem jest ks. Ferencewicz. Proboszczem w Syczynie jest o. Teofil Świstun. Zszywka z 1899 roku zawiera 29 dokumentów, wśród których (nr 9) znajduje się oryginał listu Aleksandra Kostina, sekretarza o. Jana Siergijewa (Kronsztadzkiego) o przekazaniu stu rubli na rzecz miejscowego bractwa. Proboszczem nadal jest o. Świstun, a dziekanem drugiego okręgu chełmskiego o. Diomid Wołkanowski.
   Więcej wiadomości o parafii syczy-ńskiej zawiera dokument z 1906 r.
   Cerkiew św. Jana Teologa, drewniana, kryta gontem, została wybudowana w 1758 roku przez Wacława Rzewuskiego – wojewodę podolskiego. Stan cerkwi kiepski, bardzo wietchaja i grozi zawaleniem. Dzwonnica drewniana osobno stojąca na czterech słupach z czterema dzwonami, z których duży waży 13 pudów, pozostałe mniejsze, też wietchaja. Ogrodzenie pogostu drewniane, przy nim po wschodniej stronie stoi drewniana stróżówka. Parafia posiada (według planu z 1884 r.) użytki: posesję – 1 morga (m) i 37 prętów (pr.), ornej – 52 m 153 pr. i łąk – 26 m 204 pr. oraz nieużytki (lasy, drogi, cmentarz) – 41 m 5 pr., łącznie 121 m 99 pr. (1 pr. = około 18,66 m2; 1 m = około 0,56 ha; 1 m = 300 pr.). Dom proboszcza – zwykła drewniana chata kryta słomą i takież budynki gospodarcze. Dla psalmisty żadnych pomieszczeń nie ma. Wynagrodzenie wypłacane jest ze skarbu państwa – proboszcz otrzymuje 1200, psalmista 200, stróż 50 rubli rocznie. Cmentarz parafialny znajduje się w odległości wiorsty od wsi, z drewnianym ogrodzeniem.
   Bractwo parafialne, utworzone w 1883 roku, liczy 274 członków.
   Na terenie parafii są dwie szkoły, narodnaja w Syczynie i parafialna we wsi Stawok. Kronika parafialna prowadzona jest od 1881 roku.
   Proboszczem jest o. Aleksy Sawicki. Urodził się w 1864 r. w Bracławie. W 1887 r. ukończył Seminarium Duchowne w Kijowie. Święcenia kapłańskie otrzymał od biskupa lubelskiego Flawiusza. W Syczynie służy od 1905 roku zgodnie z decyzją arcybiskupa chełmsko-warszawskiego Hieronima. Wcześniej służył w Karczewni, Dokudowie i Dobryniu w powiecie bialskim, w guberni siedleckiej.
   Parafię syczyńską tworzą trzy wsie – Syczyn, Stawok i Bekiesze, liczy ona łącznie 863 parafian. Obowiązki psalmisty pełni (od 1 stycznia 1905 roku) Jan Jurewicz (urodzony w Mordach w 1880 r.), a starosty cerkiewnego Mateusz Rabczuk z Syczyna.
   Wojna i odrodzenie się państwa polskiego zmieniły całkowicie warunki funkcjonowania parafii. W „Klirowych Wiadomościach” za 1924 rok czytamy, że w Syczynie stoi nowa, wybudowana w 1913 roku drewniana cerkiew św. Jana Teologa. Dzwonnica połączona z cerkwią znajduje się nad przedsionkiem. W tymże roku, staraniem parafian, wybudowano nowy dom parafialny oraz budynki gospodarcze. W 1924 r. cerkiew została zewnętrznie pomalowana olejną farbą. Wyposażenie cerkwi jest ubogie (jak prawie wszystkich cerkwi po bieżeństwie). Administrator parafii, o. Włodzimierz Artecki, w punkcie ósmym „Wiadomości” na pytanie, czy były rewindykowane cerkwie i kaplice, podaje: W Syczynie nie, w Wereszczynie spłonęła, w Tarnowie spłonęła, w Kuliku, Olchowcu, Busównie i Chutczy zamknięto, w Cycowie, Świerszczewie i Pniewie zamieniono na kościoły. Najbliższe czynne cerkwie to Bezek – 10 wiorst i Dratów – 22 wiorsty.
   Prot. W. Artecki urodził się w Zabociu w powiecie bialskim w 1866 r. Ukończył Seminarium Duchowne w Chełmie w 1890 r., święcenia otrzymał w 1892 r. Wrócił z ewakuacji w 1921 roku i decyzją metropolity Jerzego 17 grudnia został skierowany do Syczyna.Psalmistą jest Piotr Sermanowicz (w Syczynie od 1905 roku), a starostą cerkiewnym Grzegorz Pilipczuk. Do parafii należy 26 miejscowości: Pijewno, Busówno, Olchowiec, Kulik, Strenczyn, Biesiadki, Głębokie, Cyców, Wólka Cycowska, Gorbatówka, Wereszczyn, Świerszczewo, Andrejew, Zastawy, Wicentyn, Kulczyn, Karczunok, Sierniawy, Tarnów, Petrychów, Wólka Tarnowska, Przymiarki, Chutera, Chylin, Stawok, Syczyn, prawie wszystkie z unieruchomionych wyżej wymienionych parafii, odległe od cerkwi w Syczynie o 2-15 wiorst. Łączna liczba parafian – 8013 osób. Według sprawozdania, na terenie objętym przez parafię zamieszkuje około 5500 innych chrześcijan, 550 Żydów i 20 baptystów. Na potrzeby duchownych parafia posiada łącznie 26 mórg ziemi (około 14,5 ha) w sześciu kawałkach. W ramach rewindykacji gruntów państwo zabrało parafii 62 morgi ziemi uprawnej i łąk oraz 25 mórg lasu. Sprawozdanie potwierdził dziekan chełmski [podpis nieczytelny], proboszcz parafii w Wojsławicach odległych od Syczyna o 45 wiorst. W sprawozdaniu za rok 1926 zmian jest niewiele. Parafia składa się z 24 miejscowości, parafian jest 6318, a sprawozdanie potwierdza dziekan, o. prot. Olimpiusz Denisiewicz z Chełma.
   Sprawozdanie za rok 1928 sporządził nowy proboszcz, o. Maksym Łać, urodzony w 1885 roku w powiecie hrubieszowskim, absolwent Seminarium Duchownego w Chełmie w 1908 r. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1910 r. W Syczynie posługuje od 1 września 1928 r. Psalmistą jest Piotr Pniewski, w Syczynie od 18 sierpnia 1927 r., a starostą Jan Martyniuk, od kwietnia 1926 r. Proboszcz i psalmista otrzymują gażę od skarbu państwa, odpowiednio 40 i 10 złotych miesięcznie. Księgi liturgiczne cerkiew posiada w komplecie, inne wyposażenie nadal ubogie. Wśród najbliższych cerkwi (wymienianych wcześniej w Bezku i Dratowie) pojawiła się cerkiew w Sawinie, odległym od Syczyna o 10 wiorst. Cerkiew ta została zniszczona w czasie „wielkiego burzenia”. Ikonostas ze świątyni znajduje się obecnie w cerkwi św. Eliasza w Dojlidach. W parafii istnieją szkoły publiczne: siedmioklasowa w Cycowie, czteroklasowa w Wereszczynie, sześć dwuklasowych i siedem jednoklasowych, razem 15 na 22 miejscowości. Liczba parafian – 5583. Sprawozdanie potwierdził dziekan chełmski prot. Stefan Gruszko.
   W roku 1929 istotnych zmian nie było. Nieco wzrosła liczba parafian, do 5738.
   Ostatnie posiadane sprawozdanie podsumowuje rok 1933.
   Proboszcz M. Łać w 1930 r. otrzymał godność protoijejera. Stan materialny, obsada i warunki gospodarcze parafii nie uległy istotnym zmianom. Miejscowości w parafii jest 18, a parafian 5400. W powojennym okresie parafia była dwukrotnie wizytowana przez biskupa, w 1925 i 1932 roku.
   Zachowana księga przychodów i rozchodów parafii syczyńskiej daje pewne informacje o jej funkcjonowaniu. Zapisy, z sumowaniami i potwierdzeniem podpisami, dokonywane były co miesiąc. Podpisywali proboszcz Łać, psalmista Pniewski, starosta Martyniuk oraz przedstawiciele parafian: Daniel Maksymiuk i Grzegorz Łudziak, a od września 1932 r. Aleksander Radczuk, Roman Waszkiel i Jan Radczuk.
   Dla przykładu podajemy dwa zapisy.
   Maj 1928 r. Przychody: za świece 61,87 zł, z tacy 14,38 zł, posługi 95 zł, razem 171,25 zł, pozostałość z kwietnia 364,23 zł. Rozchody: świece (3 kg) 21 zł, wosk (8 kg) i nitki na knoty 14,80 zł, wino (2 butelki) 12 zł, sto krzyżyków 8 zł, ładan (0,25 kg) 2,50 zł, składka na konsystorz 10 zł, zbiórka na inwalidów 13 zł, składka ubezpieczeniowa (cerkiew i budynki parafialne) 93,44 zł, za pokrycie dachu domu parafialnego 80 zł, mąka i drożdże 3,55 zł, pensja dla stróża Konstantego Kosackiego 20 zł.
   Maj 1932 r. Przychody: za świece 111,90 zł, z tacy 18,74 zł, posługi 36,30 zł. Rozchody: świece (2 kg) 14 zł, wino (butelka) 7 zł, składka ubezpieczeniowa 53,49 zł.
   Mimo małych dochodów w parafii widać troskę o jej stan. W 1930 roku wykonano nowe ogrodzenie cerkwi (drewniane), w domu parafialnym wybudowano nowe piece. Na ten cel zakupiono 500 kg wapna i cztery tysiące sztuk cegieł. Zdun Księżyk za wykonanie pracy otrzymał 145 zł. Wśród innych rachunków w książce jest rachunek z 17 marca 1930 roku z firmy „Zakład Pogrzebowy oraz przedmioty dewocyjne A. Knefel, Białystok Rynek Kościuszki 9” za przedmioty dewocyjne na kwotę 43,75 zł (w tym porto i opakowanie – 0,25 zł) z własnoręcznym podpisem właściciela.
   Zachowany dokument z cerkwi w Tarnowie to „Wiadomości o cerkwi” za 1909 r. Cerkiew Świętej Trójcy została zbudowana w 1751 roku przez właściciela majątku Tarnów. Drewniana, z dzwonnicą nad przedsionkiem (pritworem) i dwoma dzwonami – większy o wadze 5 pudów i 25 funtów i mniejszy 2 pudy. W 1906 r. wykonano remont cerkwi na kwotę 130 rubli. Ogrodzenie pogostu drewniane, stare i wymagające wymiany. Tylko od frontu wykonano nowe w 1904 r. Parafia posiada ziemi: poseja 3 morgi 243 prętów, rolnej 74 m 144 pr., łąk 31 m 202 pr., pastwiska 44 m 45 pr. i nieużytków     1 m 246 pr., razem 155 m 280 pr., według miary nowopolskiej, co w przeliczeniu na miarę ruską daje 79 dziesięcin i 21 kw. sążni. Protokół podziału gruntu między proboszczem i psalmistą został sporządzony w 1880 r. Ponadto, wskutek wymiany serwitutów, cerkiew otrzymała od właścicieli majątków Tarnów i Wygoda na własność 30 morgów lasu oraz 5 m 292 pr. ziemi ornej na utrzymanie leśnika. Dom mieszkalny dla proboszcza (cztery pokoje, kuchnia i kładówka) i cztery budynki gospodarcze oraz dom dla psalmisty (dwa pokoje, kuchnia i kładówka) i dwa budynki gospodarcze są w dobrym stanie. Cerkiew i wszystkie budynki parafialne są ubezpieczone od 1908 roku na łączną kwotę 3270 rubli. Proboszcz otrzymuje ze skarbu państwa gażę 1200, a psalmista 200 rubli rocznie. Żadnych innych cerkwi i kaplic na terenie parafii nie ma. W odlegości 1/4 wiorsty od wsi znajduje się na ziemi parafialnej cmentarz. W 1907 r. został powiększony i ogrodzony nowym, drewnianym płotem. Dokumenty i księgi cerkiewne są prowadzone od 1877 r. Przechowuje się też księgę metryczną z 1797 r.
   W parafii działają dwie szkoły: w Tarnowie początkowa gminna założona w 1865 roku i w Wólce Tarnowskiej parafialna z 1897 r. W roku sprawozdawczym w pierwszej uczyło się 32 chłopców i 22 dziewczynki, w drugiej 49 chłopców i 23 dziewczynki, wśród których łącznie było 124 prawosławnych dzieci.
   Proboszczem jest o. Melecjusz Teodorowicz, syn Pawła (duchownego). Urodził się w 1863 r. we wsi Wierbiczno w powiecie kowelskim. Seminarium Duchowne w Chełmie ukończył w 1888 r., święcenia kapłańskie otrzymał w 1891 roku od biskupa Flawiusza. Służył w Hrubieszowie, Janowie, Naszołach, Szóstce i Lubartowie. W Tarnowie służy od grudnia 1905 r., pełni też funkcję pomocnika dziekana pierwszego okręgu chełmskiego (o. Bazylego Sobuckiego, proboszcza w Świerżach). Psalmistą jest Szymon Gruszka, w Tarnowie od 1904 r., starostą cerkiewnym mie-szkaniec Tarnowa Jan Paszczuk. Stróż cerkiewny otrzymuje 50 rb rocznie. Bractwo cerkiewne powołano w 1884 r. Liczy obecnie 186 mężczyzn i 199 kobiet. Członkowska składka wynosi 30 kopiejek. W księdze badań przedślubnych od stycznia 1905 r. zapisano 61 arkuszy, czystych zostało 139.
   Do parafii należą Tarnów, Wólka Tarnowska (odległa o dwie wiorsty), Gatyski (5 wiorst) i Kolonia Aleksandrówka (półtorej wiorsty). Łączna liczba parafian 1564, w tym 1465 w pierwszych dwóch miejscowościach. Sąsiednie parafie to w Chutczy (4 wiorsty), Syczynie (6 wiorst), Busównie (8 wiorst) i w Świerszczewie (8 wiorst). Parafia jest odległa od konsystorza w Chełmie o 25 wiorst, od dziekana w Świerżach 28, od poczty w Sawinie dziewięć. Sprawozdanie potwierdzili dziekan o. Bazyli Sobucki i członek rady dziekańskiej o. Jupian Popiel.
   W „Klirowych Wiadomościach” z cerkwi syczyńskiej z 1924 r. zapisano, że opisana wyżej cerkiew w Tarnowie spłonęła, a parafię przyłączono do cerkwi w Syczynie. Wsie Tarnów, Wólka Tarnowska i Gatyski są wymieniane w składzie parafii syczyńskiej także w 1933 r. Ale w tarnowskich „Wiadomościach” zachował się nakaz płatniczy, wystawiony przez Urząd Wojewódzki Lubelski, Wydział Rolnictwa i Reform Rolnych na parafię prawosławną w Tarnowie, proboszcza Jana Łuciuka na kwotę 13,05 zł – pierwsza rata opłat za scalenie, z terminem płatności do 1 października 1937 r. Wpłata nie została zrealizowana, więc nie wiadomo, czy parafia była restytuowana.
   

Opinie

[1] 2010-07-14 23:48:00 Grażyna
Bardzo ciekawy artykuł. Skąd można dowiedzieć się więcej o Janie Paszczuku. To mój pradziadek.
[2] 2013-08-16 16:09:00 Michał
Czy istnieją jakieś wiadomości dotyczące parafii prawosławnej w Olchowcu ? Szukam informacji o przodkach. Bardzo proszę o kontakt.

Twoja opinia


imię:
email:
komentarz
wpisz tekst z obrazka: token