Numer 12(246)    grudzień 2005Numer 12(246)    grudzień 2005
fot.
Monaster Nowodziewiczy
Joanna Sołowianowicz

   W południowo-zachodniej części Moskwy, w zakolu rzeki Moskwa znajduje się jeden z najważniejszych zabytkowych kompleksów miasta - Monaster Nowodziewiczy. Okolice monasteru, niczym oaza zieleni i spokoju, pozwalają zapomnieć, że tuż za plecami toczy się życie hałaśliwej metropolii. To ulubione miejsce spacerów i odpoczynku moskwian. W 2004 roku monaster znalazł się na liście UNESCO jako część światowego dziedzictwa kultury.
   
   Przez wszystkie stulecia monaster pełnił funkcję nie tylko religijną, także kulturalną i polityczną. Cały zespół architektoniczny, pochodzący z XVI-XVII w., był jednym z ogniw łańcucha obronnego stolicy od południowego zachodu. W skład tego półpierścienia wchodziły monastery doński, daniłowski, simonowski, nowospaski i andronikowski. Monaster został ufundowany w 1524 roku przez wielkiego księcia moskiewskiego Wasyla III jako pomnik-votum za zajęcie Smoleńska w wojnie z Litwą w 1514 r. Monaster otrzymał liczne nadania ziemi - wsie i bajeczne sumy od księcia Wasyla, a następnie carów rosyjskich. Bogactwa monasteru robiły wrażenie na ówczesnych. Pod koniec XVII w. monasterowi podlegało 36 wsi. Około połowy XVIII w. sprawował "rządy" nad 15 tys. chłopów.
   Skąd nazwa "nowodziewiczy"? Z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić można, że wywodzi się ona od targowiska, na którym sprzedawano Tatarom dziewczęta do muzułmańskich haremów. Na dawnym miejscu targowym wybudowano później kompleks monasterski. Monaster zaczął z czasem służyć także jako miejsce "zsyłki", tzn. przymusowych ślubów zakonnych panien z rodów bojarskich, zbuntowanych carewien i byłych carowych. Za tymi murami w przymusowej izolacji znalazły się m.in. żona Fiodora I , a siostra Borysa Godunowa, Irina , która nie dała mężowi męskiego potomka. Przyszły car Borys także przebywał w tym czasie w monasterze. Piotr Wielki zamknął tam swoją zbuntowaną przyrodnią siostrę, regentkę Zofię Aleksiejewną , a po jego śmierci trafiła tam jego pierwsza, niekochana żona Eudokia Łopuchina . Szczątki obydwu spoczywają w Soborze Smoleńskim.
   Równocześnie z monasterem założony został cmentarz. Podzielony jest na dwie części - Stary i Nowy (otwarty w 1898 r.). Z czasem stał się miejscem pochówku dostojników cerkiewnych, dygnitarzy carskich, przedstawicieli rodów bojarskich, a w XIX w. inteligencji - artystów i pisarzy. Cmentarz zaliczany jest dzisiaj do narodowych nekropolii. Spoczywają tu m.in. pisarze Antoni Czechow, Mikołaj Gogol, Michał Bułhakow poeta Włodzimierz Majakowski , kompozytorzy Sergiusz Prokofiew, Dymitr Szostakowicz, Aleksander Skriabin , kolekcjoner i mecenas sztuki Paweł Trietiakow , czy konstruktor samolotów Andriej Tupolew . Znalazło się tu także miejsce dla I Sekretarza KC KPZR Nikity Chruszczowa , którego władze radzieckie uznały za niegodnego spoczęcia pod murami Kremla, oraz ministrów spraw zagranicznych ZSRR Wiaczesława Mołotowa i Andreja Gromyki . Na cmentarzu pochowana jest także Raisa Gorbaczowa , żona ostatniego przywódcy ZSRR.
   W 1724 r. w monasterze założono szpital dla żołnierzy oraz sierociniec dla porzuconych niemowląt-dziewczynek. Około 1763 roku w monasterze przebywały 84 siostry zakonne i 35 sióstr świeckich.
   Jedna z najważniejszych dat w historii monasteru to rok 1612. W czasie Wielkiej Smuty, anarchii po śmierci Borysa Godunowa, Rosja stała się celem do zdobycia dla Wazów , a Zygmuntowi III marzył się tron carski dla królewicza Władysława . Rzeczpospolita uwikłała się w "awantury" Dymitriad i wieloletnią wojnę z Rosją. W monasterze na kilka miesięcy rozlokowały się wojska polskie i szwedzkie. Monaster został odbity z rąk polskich przez Kuźmę Minina i księcia Dymitra Pożarskiego . Dokładnie 200 lat później monaster musiał odpierać kolejny atak. Tym razem, pod murami stanął Napoleon Bonaparte . Cesarz nakazał zburzenie monasteru, kiedy oddziały francuskie zaczęły odwrót. Monaster ocaliły z Bożą pomocą mniszki. Odkryły one zapalone świece rozmieszczone wokół wypełnionej słomą cerkwi św. Jana Chrzciciela i tlące się zapalniki, które wiodły do beczek z prochem umieszczonych w piwnicy Soboru Smoleńskiego i w ostatniej chwili zapobiegły eksplozjom i zniszczeniu monasteru.
   Monaster Nowodziewiczy pojawił się kilkakrotnie na kartach arcydzieł literatury światowej. W "Wojnie i Pokoju", rozgrywającej się w czasach inwazji napoleońskiej, jeden z bohaterów, Pierre, miał zostać stracony pod jego murami. W "Annie Kareninie" Konstanty Lewin spotyka swoją przyszłą żonę Kitty, kiedy jeździła na łyżwach na słynnej w XIX-wiecznej Moskwie ślizgawce na Polu Dziewic - łące pod monasterskimi murami.
   Tuż przed wybuchem Rewolucji Październikowej w monasterze przebywało 51 sióstr zakonnych i 53 świeckie.
   W 1922 r. bolszewicy zamknęli Monaster Nowodziewiczy. Siedem lat później zamknięto sobór. Cały kompleks został przekształcony w Muzeum Emancypacji Kobiet. Do 1926 roku monaster stał się muzeum historii i sztuki. Monasterskie cele przekształcono w pokoje gościnne.
   W czasie II wojny światowej Stalin zezwolił na otwarcie Kursów Teologicznych w monasterze. Rok później powstał tam Instytut Teologiczny. W 1945 roku sowieci zwrócili sobór wiernym. Od 1964 r. w monasterze mieści się siedziba metropolity krutickiego i kołomieńskiego. W 1994 r. do monasteru powróciły mniszki.
   W skład monasteru wchodzi piętnaście budowli. Większość powstała w stylu moskiewskiego baroku. Jako pierwszy wzniesiony został w latach 1524-1525 pięciokopułowy sobór Smoleńskiej Ikony Matki Bożej. Był on wzorowany na soborze Uspienskim na Kremlu. Na pierwszy rzut oka widać zasadnicze różnice w stosunku do oryginału, chociażby w ciaśniejszym rozlokowaniu kopuł. Sobór Smoleński ma smuklejszą sylwetkę. Wnętrze pokrywają wspaniałe freski o niezwykłych walorach kolorystycznych, świetnie zachowane do dnia dzisiejszego. Na filarach namalowano świętych w przecudnych szatach. W latach osiemdziesiątych XVII wieku wyrzeźbiono wielokondygnacyjny pozłacany ikonostas. To także prawdziwe arcydzieło sztuki dekoracyjnej. Równie cennym zabytkiem jest ażurowa krata w północnej galerii oraz finezyjna żeliwna posadzka. Z XVI wieku pochodzi także znajdująca się w południowo-zachodnim narożniku skromna cerkiew św. Ambrożego (Amwrosijewska ). Łączy się ona z budynkiem Irińskich Pałat.
   Ostateczny przepiękny wygląd cały kompleks monasterski zawdzięcza regentce Zofii Aleksiejewnej, która w latach osiemdziesiątych XVII w. nakazała generalną rozbudowę monasteru. Stała się ona wkrótce jedną z najsłynniejszych jego rezydentek.
   Najwyższą budowlą kompleksu jest 72-metrowa dzwonnica (1690). I tutaj widoczne jest uderzające podobieństwo kształtu do dzwonnicy Iwana Wielkiego na Kremlu. Dzwonnica składa się z sześciu kondygnacji zwieńczonych złoconą kopułą. Ośmioboczne piętra przeplatają się z piętrami ażurowych arkad. Dzwonnicę wzniesiono w stylu finezyjnego moskiewskiego baroku - bogate dekoracje, wykonane w białym kamieniu na tle czerwonych murów dają niezwykły malowniczy efekt. W tym samym stylu wzniesiono dwie cerkwie nadbramne - Pokrowską od strony południowej, z trzema, i Preobrażeńską od strony północnej z pięcioma wieżyczkami. Także baszty monasterskie doczekały się wysokich ażurowych zwieńczeń. Na terenie zespołu wybudowano refektarz, niegdyś bardziej dekoracyjny, z pięcioma kopułami i galerią, dzisiaj tylko ze wzorzystym obramowaniem niektórych okien wraz z cerkwią.
   "Mały Kreml", jak często nazywa się Monaster Nowodziewiczy, był świadkiem najtrudniejszych wydarzeń w historii Rosji - dwukrotnie okupowany przez najeźdźców, z Bożą pomocą zdołał zrzucić obce jarzmo. Bóg czuwał nad tym świętym miejscem w czasie zniewolenia przez totalitarną ideologię.
   
   fot. Krzysztof Miszułowicz
   

Opinie

[1] 2006-06-07 16:48:00 zosia
beznadzejna ta gazeta

Twoja opinia


imię:
email:
komentarz
wpisz tekst z obrazka: token